Wykład I
Jaki zachodzi związek miedzy powieścią kryminalną a etyką?
Popularność kryminału jako powieści i zarazem opowieści o współczesności zasługuje na uwagę także ze strony etyka.[1] Nie tylko dlatego, że osią intrygi w kryminale jest zbrodnia, ale również ze względu na konteksty egzystencjalne, socjalne, psychologiczne i kulturowe. Konteksty pomagające i umożliwiające zgłębianie mentalności przestępcy, motywów, jakimi się kierował, wpływu otoczenia, sfery emocjonalnej. Kto zatem jest winny a kto współwinny, kto i za co i przed kim odpowiada za swoje czyny. W kryminale występują zarówno odstępstwa od XIX wiecznej powieści obyczajowej, jak i pojawiają się nowe wątki i struktury. Musi dojść do zabójstwa, by potem zająć się drobiazgowo opisem śledztwa; kto, jak i dlaczego zabił. Przestępca, detektyw i policja wyznaczają tropy, wątki i strukturę kryminału opartą na szukaniu, śledzeniu, odkrywaniu, gromadzeniu informacji i domysłów, faktów i przypuszczeń, hipotez i zgoła fantastycznych scenariuszy. Policja ma swoje procedury i kieruje się nimi, detektyw ma własne, indywidualne zasady, kompetencje i stosuje różne gry, zastawia różne pułapki, ryzykuje, błądzi, czasami kłamie. Zdarza się też, że strzelając, zabija albo sam poddawany jest torturom przez mordercę. Detektyw jest postacią, która pojawia się w kryminale dzięki zbrodni i ona nadaje sens jego pracy i życiu. Tym się różni od ściganego przez siebie przestępcy, że jego zadaniem jest zidentyfikować go i w tym celu musi sobie odpowiedzieć na pytanie jak do tej zbrodni doszło. Identyfikuje go nie jako Jana Kowalskiego, ale zbrodniarza o tym imieniu i nazwisku, a to znaczy że jego wiedza musi być rozszerzona o samą analizę zbrodni. Detektyw musi więc racjonalnie połączyć ze sobą sprawcę ze zbrodnią, dociekając jak do niej doszło i dlaczego.
To, co łączy detektywa z pracą filozofią[2] i jego rozważaniami nad wyjaśnieniem różnych zaistniałych zjawisk i towarzyszących im wydarzeń, dotyczy bezpośrednio pracy intelektualnej i jej głównego celu, jakim jest proces odkrycia zbrodniarza i poznania zbrodni[3]. Coraz częściej zadania te są uzupełniane o analizy społeczne, polityczne, kulturowe, które tłumaczą dlaczego do tej zbrodni doszło tu i teraz. Jaki mamy wszyscy wpływ na obecność zła, jak sobie wyobrażamy zło i złego człowieka, jak chcemy go ukarać? Usytuowanie detektywa między różnymi wartościami i normami, porządkami prawnymi i obyczajowymi umożliwia sięganie do współczesności oglądanej od jej różnych stron. Kreując ją na dwóch, przeplatających się planach: wiarygodnych opisów ( język!) i fikcyjnych postaci i wydarzeń ( nawet jeśli mają one cechy prawdopodobieństwa). Rola detektywa ( komisarza czy profilera ) jest obecnie dominująca, pomijając fakt, że są to często postacie fascynujące ( niepowtarzalny styl życia), zaskakujące ( kontrastujące ze sobą cechy osobowości) i niebanalne ( rzadkie zamiłowania czy pasje). Z trzech powodów, jak się wydaje, etyk powinien zainteresować się postacią detektywa i znaleźć z nim wspólne pole współpracy:
- detektyw, posługując się dedukcją, próbuje zrekonstruować pełny scenariusz zbrodni, który należy najpierw drobiazgowo stworzyć, wprowadzając ukryte fakty, w świetle których staje się jasne, dlaczego dokonano tego właśnie przestępstwa. Dopiero wtedy można zrozumieć zbrodnię wraz z motywami sprawcy. Najważniejszym zadaniem detektywa jest pełne wyjaśnienie zbrodni z jej wszystkimi okolicznościami,
- detektyw z racji swojej pracy, w pełni angażuje się w odkrycie sprawcy, ryzykując swoim życiem, narażając się na działania bezprawne, strzelając, używając przemocy, kłamiąc i zwodząc, co odbija się na jrgo związkach z ludźmi. Z perspektywy detektywa wszyscy jesteśmy podejrzani, miasta to labirynty, gdzie ukrywa się zło, małe miasteczka mają swoje złe tajemnice, wszystko w nich pokryte jest patyną zła i złego-złych,
- detektyw w większym stopniu niż policjanci jest wolny w swojej pracy, prowadząc własne śledztwo kieruje się intuicją, doświadczeniem, erudycją, rozumowaniem, wykorzystując w tym celu wszystkie swoje indywidualne kompetencje i umiejętności. Wiara w rozum, podtrzymywana w filozofii, jest tutaj wzbogacona o przekonanie, że człowiek jest istotą tajemniczą i nie można jej uchwycić przy pomocy jednej władzy poznawczej. Praca detektywa ma nie tylko przywrócić ład i poczucie bezpieczeństwa, ale też dostarczyć aktywnych form rozrywki czytelnikom, intelektualnej zabawy przy rozwiązywaniu zagadki „ kto zabił”? Razem z detektywem lub w opozycji do niego, czytelnik prowadzi własne śledztwo. By go do tego zachęcić, trzeba umieć pisać kryminały angażujące, poruszające emocjonalnie i intelektualnie, opowieści nie tylko z „dreszczykiem”, ale też ze smakiem literackim[4]. Czytelnik wówczas włącza się w tę grę na miarę swojej wyobraźni, intuicji i inteligencji.
Etyk porusza się w podobnym świecie pytań, próbując zrozumieć na czym polega zło i czym jest dobro, oraz w jaki sposób należy je rozumieć i oceniać. Przede wszystkim etykę i kryminał łączą ze sobą pytania i metody badań, które zmierzają do wyjaśniania istoty zła, a więc jej źródeł i ukrytych podstaw. Zło nie powstaje w próżni i podlega społecznej i indywidualnej interpretacji, medialnej wizji morderstwa i swoiście pojętego wzoru mordercy; reprezentowanego od osobników prymitywnych do informatyków z Doliny Krzemowej, profesorów psychologii i polityków. Z tych wzorów kultura czerpie swoje symbole, ikony i toposy, nadając im różną postać i znaczenia. Filmy, seriale, komiksy, pitavale, teksty medialne, reportaże, niektóre blogi poświęcone są zbrodni i zbrodniarzom, prawdziwym i zmyślonym historiom.
Czym jest zatem kryminał, ujęty jako powieść i zarazem przypowieść moralna?
„Powieść jest sposobem na przedstawienie idei . Autor wykorzystując fabułę, by opowiedzieć o świecie , w którym żyjemy. Rozwijając ją, ukazuje związki między ludźmi.[…] . Literaturę kryminalno-sensacyjną wyróżnia jedynie to, że zawiera ona motyw zbrodni lub przedstawia postaci znajdujące się w szczególnie napiętych i dramatycznych sytuacjach. Gatunek ten idealnie nadaje się przy tym do poruszenia problemów moralnych.”
Z wymienionych powyżej racji, kryminał jest powieścią, która zarazem odtwarza współczesność jak i ją projektuje, co nie uszło uwadze przedstawicielom nauk społecznych i humanistycznych[5]. Psycholodzy, socjolodzy, teoretycy i krytycy literaccy, a także antropolodzy i etnolodzy ( kulturoznawstwo) i filozofowie zajmują się fenomenem społecznym i kulturowym, jakim jest dzisiaj niewątpliwie kryminał. O ile wiem, badań takich nie podjęli etycy, co mnie podwójnie cieszy. Ponieważ miło debiutować w otoczeniu tak znakomitych autorów i przedstawicieli innych specjalności, a po drugie sytuacja ta pozawala na pewną swobodę w wyborze zagadnień i inspiracji. W moim wypadku są to głównie kryminały „krakowskie” czyli pisane przez dwójkę pisarzy, dla których Kraków jest „ miastem grzechu”, ale oczywiście do nich nie ograniczają się lektury, do których będę nawiązywała w tych wykładach.
Dla etyka ważna jest grupa pytań, zainspirowana powieścią kryminalną, które są skierowane zarówno na rozpoznane zło jak i sprawców ( indywidualnych i zbiorowych) oraz na okoliczności, które sprzyjają zbrodniom ( np. rasizm, totalitaryzm, marginalizacja). Etycy są również zainteresowanie tym, jak ludzie w danej epoce spostrzegają zbrodnie i zbrodniarza, co wpływa na ich ocenę, dlaczego medialny przekaz zbrodni ma taką a nie inną formę ( analiza języka, treści, znaczeń itd.) Warto spróbować uporządkować te pytania, jakie stają przed etykiem, podczas uważnej lektury kryminałów:
- pierwsza grupa to tzw. klasyczne pytania o zło, sformułowane przez św. Augustyna: skąd pochodzi zło, jakie rodzaje zła można wyróżnić, czym jest zło i jak je zdefiniować? , czy zło jest stopniowalne?
- druga grupa zagadnień skupia się na pytaniach o sprawce czynu i jego ocenę : kim jest sprawca zła?, co sprawia, ze człowiek jest zły?, dlaczego ludzie ( zbrodniarze) odczuwają przyjemność a nawet rozkosz z cierpień swoich ofiar zło?, czy sprawca zawsze, we wszystkich okolicznościach jest winny zła, którego się dopuścił?, czy za zło odpowiada rozum czy uczucia, czy natura ludzka,? czy wszyscy możemy stać się mordercami w określonych warunkach? ( eksperymenty psychologiczne odpowiadają na to pytanie „ raczej” twierdząco)
- trzecia grupa pytań dotyczy tego, jak zmienia się postrzegania zła i jego ocena pod wpływem okoliczności zewnętrznych, jakie postacie zła wywołane są przez współczesne procesy społeczne, globalne, ekonomiczne itd. ( np. cyber kradzieże, nowy rodzaj terroryzmu czy sfrustrowani lub ideologicznie zdeterminowani zabójcy). Dlaczego ludzi tak fascynuje świat zbrodni i thrillerów: o czym świadczą tzw. kultowe, sensacyjne programy telewizyjne, seriale ,itd.?
Wszystkie te pytania, zagadnienia i kwestie, o których powyżej była mowa, opierają się na związku, jaki w kryminałach zachodzi między trzema, przecinającymi się płaszczyznami zła:
złem, jakim jest przestępstwo
złem sprawcy tego przestępstwa
złem, tkwiącym potencjalnie w społeczeństwie, w przestrzeni wielkomiejskiej czy w małych osadach ludzkich z ich własnymi demonami
Na tym tle pojawia się detektyw czy komisarz, którego działalność sytuuje się między złem ( przestępstwa i przestępcy) a dobrem ( ma przywrócić lad, bezpieczeństwo, ugruntować wiarę w sprawiedliwość,). Zgodnie z wiodącym tematem kryminałów, należy podjąć, w rozszerzonym wymiarze kwestię zła. Czym zatem jest zło, jak je dzisiaj postrzega filozofia? Tym zagadnieniem zajmę się w drugim i trzecim wykładzie.
[1] E. Podrez, Na tropach zła w etyce i w powieści kryminalnej; w „Primum Philosophari, Opuscula Antonio Siemianowski dedicata”, UAM, Wydział Teolog., Poznań 2016, 333-345.
[2] zob E. Kraucauer, Powieść detektywistyczna. Traktat filozoficzny ( Der Detektiv-Roman.Ein Philosophischer Traktat), Frankfurt am Main 1979. A. Lipszyc komentując tę pracę zauważa, że ” Kraucauer pragnie posłużyć się kryminałem jako kluczem do filozoficznego ujęcia współczesnego społeczeństwa i współczesnej kondycji człowieka, przy okazji zresztą wykładając pewną filozofię sztuki, religii i antropologię filozoficzną w ogóle.”, w Prawo i pustka. Kraucauer o kryminale, W; Na tropie źródeł. Literatura kryminalna, pod red.A. Gemry, EMG, Kraków 2015, s.171.
[3] P.Kerr w swoim ” Traktacie morderczo-filozoficznym” przy pomocy dialogu między panią detektyw a filozofem, w którym dowodzi, że są to zajęcia bardzo do siebie podobne, ponieważ wymagają analizy krytycznej wszystkich możliwych scenariuszy zbrodni. ” O ile taki czyn jak zbrodnia jest czymś naturalnym, o tyle zadanie detektywa, podobnie jak zadanie filozofa jest nienaturalne, oparte na krytycznej analizie rozmaitych predyspozycji i przekonań oraz kwestionowania pewnych założeń i spostrzeżeń. […] nasza działalność jest ściśle intelektualna, uwikłana w dialog z przeszłością.”, w W.J. Burszta, M.Czubaj, Krwawa setka. 100 najważniejszych powieści kryminalnych, W Wydaw. Literackie. MUZA SA, Warszawa 2007.., s.125-6.
[4] „Żywiołem dobrego kryminału, zawsze jest ciekawa historia. Literatura kryminalna jest więc dla tych, którzy lubią tradycyjną formę powieściową- bez eksperymentów […] i pretensjonalnych udziwnień.” , w : W.J. Burszta, M. Czubaj, Krwawa setka(. 100 najważniejszych powieści kryminalnych, WWL Muza SA, Warszawa 2007, s.15)
[5] „[…] detektywi – ci z krwi i kości, i ci li tylko z literatury byli wraz z uczonymi i artystami epoki – pierwszymi, którzy odważyli się przekroczyć granicę dobrze im znanego, swojskiego świata oraz tego nieznanego, który nazwaliśmy nowoczesnością.”, w; T. Cegielski, Detektyw w krainie cudów. Powieść kryminalna i narodziny nowoczesności 1841-1941, Wydaw. Foksal, 2015, s.8. Dodać należy, że prof. Cegielski jest autorem znakomitych retro kryminałów, których akcja toczy się w Warszawie.