Zdarzają się pouczające, choć z pozoru błahe opowieści. Pokazują one między innymi, że bliscy sobie ludzie mogą radykalnie różnić się w swoich ocenach, mimo że kierują się dobrymi intencjami. Dlaczego tak się dzieje? Być może przywołana historia pomoże odpowiedzieć na to pytanie, a przynajmniej lepiej je naświetli.
Przyjaciółka poprosiła swoją bliską znajomą o zaopiekowanie się nowym psem. Ta chętnie się zgodziła, ponieważ lubi zwierzęta. W ciągu dnia wyszła jednak na chwilę zrobić drobne zakupy. Kiedy wróciła, zauważyła, że pies podrapał drzwi wejściowe. Uszkodzenia były niewielkie, ale widoczne. Właścicielka psa zadeklarowała wówczas, że zwróci koszty naprawy. Minął rok. W tym czasie drzwi nadal spełniały swoją funkcję, jednak właścicielka postanowiła wymienić je na nowe. Po zakupie i montażu nowych drzwi zwróciła się do znajomej z prośbą o zwrot całej poniesionej kwoty – dwóch i pół tysiąca złotych. Nie padło przy tym głośno pytanie: czy była to uczciwa transakcja?
Obie kobiety znają się od czterdziestu lat i od dawna wspierają się w trudnych sytuacjach. To właśnie wieloletnia przyjaźń sprawiła, że żądana kwota została zwrócona. Jednak wątpliwości pozostały.
Etycy zwracają uwagę, że w podobnych sytuacjach warto uwzględnić kilka elementów: okoliczności zdarzenia, intencje sprawcy, wartość przedmiotu sporu oraz proporcję między wyrządzoną szkodą a wysokością odszkodowania. Równie ważne jest jednak to, jak sami rozumiemy dane wydarzenie oraz jak je przeżywamy i doświadczamy. Nasze oceny moralne zależą nie tylko od faktów. Wpływa na nie również indywidualna hierarchia wartości. Zmienia się ona na dwa sposoby: poprzez zmianę ważności poszczególnych wartości oraz zmianę zakresu tego, co uznajemy za dobro lub zło. W efekcie każdy z nas przyjmuje własną miarę wartości, uznając jedne za ważniejsze od innych – zależnie od sytuacji i okoliczności. Jak pisał Władysław Stróżewski: „Każdy jest dobry, szlachetny, dzielny […] na swój własny sposób, który niekiedy zaskakująco może się różnić od innych ludzi realizujących te same wartości” („Aksjologiczna struktura człowieka”, w: O wielkości. Szkice z filozofii człowieka, Znak, Kraków 2002, s. 30).
Oceny moralne nie opierają się na matematycznej ścisłości, lecz na przekonaniu, że w danej sytuacji należy postąpić właśnie tak, a nie inaczej. Jedni próbują takie przekonania racjonalnie uzasadniać, inni poprzestają na intuicji moralnej. Dopiszmy więc dwa alternatywne scenariusze do opisanej historii. W pierwszym właścicielka psa zgadza się pokryć jedynie połowę kosztów nowych drzwi, argumentując, że niewielkie uszkodzenie nie uzasadniało tak kosztownej inwestycji. W takim przypadku albo obie strony obdarzają się wzajemnym zaufaniem, albo powołują niezależnego rzeczoznawcę. Wówczas spór przenosi się na płaszczyznę obiektywnej oceny szkody. W drugim scenariuszu właścicielka psa odrzuca odpowiedzialność, twierdząc, że znajoma nie powinna była zostawiać zwierzęcia samego w mieszkaniu. Skoro podjęła taką decyzję, musiała liczyć się z możliwością zniszczenia mienia. W tym wariancie pole do negocjacji praktycznie znika, a konflikt może zostać rozstrzygnięty już tylko na drodze sądowej.
W rzeczywistości spór dotyczy czegoś głębszego. Chodzi o to, jak obie strony rozumieją związek między uczciwością, sprawiedliwością i przyjaźnią. Dla znajomej zwrot pieniędzy jest oczywistą miarą uczciwości. Dla właścicielki psa zapłata całej kwoty stanowi wybór mniejszego zła. Większym byłaby utrata wieloletniej przyjaźni. Obie są przekonane o swojej uczciwości, choć odmiennie rozkładają akcenty. Dla jednej ważniejsza okazuje się sprawiedliwość, dla drugiej – przyjaźń. Czy można pogodzić te stanowiska?
W sporach moralnych nie dysponujemy uniwersalną metodą rozwiązywania wszystkich konfliktów. Dobra wola, zdrowy rozsądek i życiowe doświadczenie ułatwiają jednak rozmowę prowadzącą do porozumienia. Ponieważ – jak zauważa Stróżewski – „struktura wartości jest dialektyczna” (tamże, s. 29), pozostaje ona otwarta na dialog. W jego trakcie obie strony przedstawiają swoje racje, próbując nie tylko obronić własne stanowisko, lecz przede wszystkim zrozumieć, czego naprawdę dotyczy spór i co je różni w ocenie tego samego wydarzenia.